[Xã Luận] Tương lai châu Á qua lăng kính IMF: Từ cạnh tranh bá quyền công nghệ đến lộ trình cùng phát triển giữa Hàn Quốc và Trung Quốc

Báo cáo thường niên về Trung Quốc do Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) công bố gần đây không đơn thuần là một bản chẩn đoán kinh tế thông thường, mà giống như một bức thông điệp cảnh báo về những thách thức cấu trúc mà các cường quốc sản xuất châu Á đang phải đối mặt.

Bản báo cáo đã chỉ rõ tình trạng thặng dư thương mại khổng lồ, sự mất giá thực tế của đồng Nhân dân tệ, việc mở rộng trợ cấp công nghiệp cùng áp lực giảm phát và nhu cầu nội địa yếu, từ đó thúc giục Trung Quốc chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Đặc biệt, việc IMF ước tính trợ cấp cho các ngành công nghiệp then chốt của nước này đang ở mức khoảng 4% GDP và khuyến nghị cắt giảm xuống còn 2% trong trung hạn là một chi tiết mang tính biểu tượng cao. Đây không chỉ là yêu cầu tiết giảm ngân sách, mà là đòi hỏi tái thiết lập toàn bộ cấu trúc chính sách công nghiệp.

Theo phân tích của IMF, sự gia tăng xuất khẩu ròng đã đẩy thặng dư cán cân vãng lai của Trung Quốc lên mức trên 3% GDP, gây ra những tác động tiêu cực đến các đối tác thương mại.

Việc đồng nội tệ mất giá thực tế do lạm phát thấp đã tăng cường khả năng cạnh tranh về giá, nhưng đồng thời cũng kích ngòi cho làn sóng bảo hộ mậu dịch phản phệ. Báo cáo liên tục lặp lại thuật ngữ "giảm phát" và cảnh báo rằng nếu áp lực giảm giá kéo dài, nó sẽ làm xói mòn tiềm năng tăng trưởng dài hạn. Song song đó, triển vọng nợ chính phủ tăng nhanh, có thể vượt ngưỡng 130% GDP, cũng là một mối lo ngại lớn được đưa ra.

Tuy nhiên, những nhận định này không hẳn là chân lý tuyệt đối.

Trong dòng chảy lịch sử đầy biến động, Trung Quốc luôn xem tự chủ công nghệ là chiến lược sinh tồn quốc gia. Sự hỗ trợ chính sách cho các ngành chiến lược và mô hình tăng trưởng lấy sản xuất làm trung tâm đã giúp nâng cao năng lực cạnh tranh công nghiệp của nước này trong thời gian ngắn.

Thực tế, trong bối cảnh cuộc đua bá quyền công nghệ Mỹ - Trung ngày càng gay gắt, không một quốc gia nào, kể cả Mỹ và châu Âu, lại bỏ mặc các ngành cốt lõi như bán dẫn, AI, xe điện hay pin mà không có các chính sách tăng cường hỗ trợ.

Vì vậy, khuyến nghị của IMF nên được hiểu là sự nhấn mạnh vào tầm nhìn cân bằng quốc tế hơn là một tuyên bố phủ nhận các lựa chọn chiến lược của mỗi quốc gia. Điểm mấu chốt mà chúng ta cần lắng nghe chính là vấn đề về chất lượng, cấu trúc và sự cân bằng của tăng trưởng.

Một mô hình quá phụ thuộc vào xuất khẩu và đầu tư sẽ trở nên cực kỳ mong manh trước các cú sốc bên ngoài. Nếu nhu cầu nội địa và tiêu dùng không đủ mạnh, năng lực sản xuất khổng lồ cuối cùng sẽ dẫn đến tình trạng dư thừa và gây ra ma sát quốc tế. Nếu trợ cấp công nghiệp không dẫn đến cải thiện năng suất hay đổi mới sáng tạo mà chỉ dừng lại ở việc mở rộng quy mô sản lượng, nó sẽ để lại gánh nặng tài chính và sự kém hiệu quả về lâu dài.

Tại tọa độ này, cả Hàn Quốc và Trung Quốc cần cùng nhau đặt ra câu hỏi: Trong kỷ nguyên của AI vật lý và công nghệ siêu khoa học, hai quốc gia sở hữu thế mạnh về sản xuất và hạ tầng IT này sẽ lựa chọn con đường tăng trưởng nào?

Hàn Quốc và Trung Quốc là những trường hợp hiếm hoi tại châu Á duy trì được hệ sinh thái sản xuất kết nối chặt chẽ từ thiết kế, sản xuất đến nghiên cứu phát triển và thương mại hóa. Mạng lưới viễn thông tiên tiến, hạ tầng kỹ thuật số cùng văn hóa thực thi nhanh chóng đang thúc đẩy quá trình thương mại hóa công nghệ mới diễn ra với tốc độ chóng mặt.

AI vật lý là công nghệ tái định hình thế giới thực, lan tỏa từ sản xuất thông minh, logistics tự hành, tự động hóa robot đến chuyển đổi năng lượng, đổi mới y tế và quốc phòng. Sự chuyển đổi này khó có thể hoàn thiện nếu chỉ dựa vào năng lực của một quốc gia đơn lẻ. Chuỗi cung ứng hiện nay đã đan xen xuyên biên giới, và các tiêu chuẩn công nghệ hay quy tắc dữ liệu rất khó để ổn định nếu thiếu sự hợp tác đa phương.

Lời nhắc nhở của IMF thực tế không phải là yêu cầu làm chậm lại tốc độ cạnh tranh, mà là tín hiệu để các nước tinh chỉnh lại cấu trúc nhằm duy trì tốc độ đó một cách bền vững. Đó là yêu cầu củng cố nền tảng nội địa, chuyển dịch dần sang mô hình lấy tiêu dùng làm động lực và nâng cao tính minh bạch, hiệu quả của các chính sách hỗ trợ công nghiệp.

Đây không chỉ là bài toán của riêng Trung Quốc mà còn là thách thức của Hàn Quốc, một quốc gia có độ phụ thuộc xuất khẩu cao và cực kỳ nhạy cảm trước xu hướng bảo hộ mậu dịch toàn cầu. Chúng ta cần liên tục kiểm chứng xem liệu các khoản đầu tư công nghệ và hỗ trợ công nghiệp có thực sự chuyển hóa thành năng suất hay đang bị phân bổ quá mức vào các doanh nghiệp hoặc ngành nghề nhất định.

Tương lai của châu Á sẽ được mở ra thông qua sự điều phối thay vì đối đầu.

Nếu Hàn Quốc và Trung Quốc chỉ xem nhau là đối thủ cạnh tranh thuần túy, châu Á sẽ mãi là không gian của sự chia rẽ trong vòng xoáy xung đột Mỹ - Trung. Ngược lại, nếu hai nước có thể quản lý sự phụ thuộc lẫn nhau một cách ổn định thông qua hợp tác công nghệ, ổn định chuỗi cung ứng và thiết lập các tiêu chuẩn chung, châu Á hoàn toàn có thể vươn lên thành trung tâm mới của kinh tế thế giới.

Sự hợp tác trong các lĩnh vực bán dẫn, pin, xe điện, hydro, AI và công nghệ sinh học không chỉ mang lại lợi ích cho hai nước. Một mô hình hợp tác rộng mở kết nối với Đông Nam Á, Ấn Độ và Trung Á sẽ tạo ra động lực tăng trưởng mới thông qua việc kết hợp công nghệ, hạ tầng và đào tạo nhân tài. Đây chính là chiến lược cộng sinh mang lại giá trị thặng dư thay vì một cuộc chơi "tổng bằng không".

Tuy nhiên, tiền đề cho lộ trình này phải dựa trên những giá trị phổ quát.

Công nghệ không phải là công cụ trung lập; nó tiềm ẩn nguy cơ về giám sát, kiểm soát và sự phân biệt đối xử. Do đó, việc thiết kế công nghệ phải được đặt trên nền tảng của sự thật, công lý và tự do. Chúng ta cần sự cân bằng giữa tăng trưởng và phân phối, giữa hiệu quả và công bằng, giữa tốc độ và hướng đi. Thuật ngữ "cân bằng" mà IMF lặp lại nhiều lần không chỉ là về các chỉ số kinh tế, mà còn là câu chuyện về sự trưởng thành của một nền văn minh.

Đã đến lúc chúng ta cần vượt qua tư duy bá quyền công nghệ để hướng tới con đường cộng sinh. Việc duy trì niềm tự hào của một cường quốc sản xuất và nuôi dưỡng các ngành chiến lược là cần thiết, nhưng không nên được thực hiện theo cách làm trầm trọng thêm các xung đột quốc tế. Châu Á, nơi cư ngụ của hơn một nửa dân số thế giới, chỉ có thể phát huy tiềm năng nếu dựa trên sự hợp tác, lòng tin và các quy tắc công bằng.

Báo cáo của IMF là một lời cảnh báo rằng sự dư thừa và mất cân bằng cuối cùng sẽ phải trả giá, nhưng đồng thời đó cũng là cơ hội để Hàn Quốc và Trung Quốc thể hiện trí tuệ trong việc điều phối, đưa châu Á từ chiến trường của những xung đột trở thành sân khấu của sự thịnh vượng chung.